تبلیغات
JARFIYA - کاربرد لیزر در مرمت(مقاله)

کاربرد لیزر در مرمت(مقاله)

1391/02/5  14:51

كاربرد لیزر در مرمت

فرانك بحرالعلومی شیوا پورقربان

پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی- فرهنگی، سازمان میراث فرهنگی کشور



چكیده

از زمان اختراع لیزر در 1960، كاربردهای آن در علوم و فنون مختلف فیزیك، شیمی، زیست شناسی، پزشكی و خصوصاً چشم پزشكی، جوشكاری، برش، سوراخكاری، ترمیم سطح و آلیاژسازی، كاربردهای نظامی، پردازش و ثبت اطلاعات، كاربرد در مرمت اشیاء و... به طور پیوسته گسترش یافته است.

از دهه 1990 میلادی، مرمتگران به مزایای لیزر در حوزه های مختلفی مانند تمیز كردن سطوح، زدودن لایه های اضافی، مستندسازی به وسیله هولوگرافی پی برده اند. امروزه در دنیا بسیاری از كارگاهها و مراكز پژوهشی مرمت مجهز به انواع مختلف لیزر هستند و كارشناسان لیزر با همكاری مرمتگران سعی در استفاده بهینه از این پدیده در مرمت اشیاء و بناهای تاریخی دارند. در این مقاله اصول اولیه لیزر و كاربردهای آن در مرمت، مورد بررسی قرار می گیرد.

مقدمه

لیزر[1] به معنای تقویت نور به وسیله نشر القایی پرتوهاست. با اختراع لیزر در سال 1960 میلادی و گسترش فن‌آوری آن در دهه‌های بعد، سیستم‌های لیزری در اكثر زمینه‌های علوم، مهندسی، پزشكی و كاربردهای وسیعی یافته‌اند.

با به كارگیری لیزر در امر مرمت كه در دهه 1990 میلادی توسعه یافته، امروزه دهها مركز پژوهشی مرمت و حفاظت در سراسر دنیا با همكاری كارشناسان لیزر سعی در استفاده بهینه از این پدیده برای مرمت و حفاظت میراث فرهنگی جهانی دارند. اگرچه در بسیاری از حوزه‌های علمی، امكانات و محدودیت‌های لیزر بررسی و شناخته شده است اما در زمینه مرمت، استفاده از لیزر و شناخت تأثیرات آن بر روی مواد تاریخی هنوز در ابتدای راه است و به دلیل ماهیت خاص این آثار و تأثیرات ناشناخته و احتمالی نور لیزر بر روی آنها، باید با احتیاط در این راه گام برداشت.

شناخت دقیق ماهیت لیزر مستلزم تسلط بر رهیافت مكانیك كوانتومی و نظریه الكترومغناطیس و اپتیك، اصول طیف‌نگاری و الكترونیك است. اما در این مقاله سعی شده تا با زبانی ساده و بدون استفاده از فرمولهای ریاضی پیچیده، اصول اولیه لیزر برای كاربران توضیح داده شود. در این مقاله هممچنین به استفاده از لیـــزر در مسـتندسـازی و بكارگیــری آن در تمیز كـــردن سطـوح پرداخته می‌شود.

 

 

 


اصول نظری

برای فهم بهتر ماهیت پرتوی لیزری، ابتدا باید به فرآیندهایی كه در بر همكنش میان امواج الكترومغناطیسی با اتم رخ می‌دهد، پرداخت. این فرایندها به طور مختصر و ساده توضیح داده خواهند شد. علاقمندان می‌توانند برای كسب اطلاعات بیشتر به كتب تخصصی لیزر مراجعه نمایند.

بر طبق مدل اتمی، الکترونها در اتم به دور مداری كه از نظر انرژی مشخص است در گردش‌اند. هنگامی كه الكترونی انرژی دریافت می‌كند (مثلاً به وسیله تحریك الكتریكی) به ترازی با انرژی زیادتر منتقل می‌شود. اما الكترون تمایل دارد كه به مدار پایین‌تر، یعنی به مداری كه انرژی آن كمتر است، بازگردد. در این بازگشت، الكترون مقداری از انرژی خود را به صورت انرژی الكترومغناطیسی از دست می‌دهد. این فر‏آیند را گسیل خود به خود یا گسیل تابشی می‌گویند. نور لامپ معمولی، حاصل تابش خود به خود است.

برای انتقال الكترون از تراز انرژی پایین‌تر (انرژی كمتر) به تراز بالاتر (انرژی بیشتر) باید مقدار معینی انرژی صرف كرد. مقدار این انرژی درست برابر با همان انرژی است كه الكترون در صورتی كه از مدار بالاتر به مدار پایین‌تر سقوط می‌كرد، از دست می‌داد. حال اگر الكترونی در ابتدا در تراز انرژی بالاتر قرار گرفته باشد و فوتونی با انرژی مشخص با این الكترون برهمكنش كند، این جریان الكترون را به سقوط به تراز انرژی پایین‌تر مجبور خواهد كرد. در این سقوط، اتم خود نیز فوتونی تابش می‌كند و فوتون القاكننده بدون آن كه تغییری در آن حاصل شده باشد به مسیر خود ادامه می‌دهد و فوتون دوم یعنی القا شونده كه در اثر رهاشدن انرژی الكتریكی به وجود آمده است در همان جهت فوتون اول روان می‌شود یعنی در اینجا دو فوتون هم‌فاز كه همراه یكدیگر روان هستند، وجود دارد. این فر‏آیند، گسیل القایی نامیده می‌شد. (شکل 1)

در چشمه‌های نور معمولی (لامپ معمولی، لامپ نئون) قسمت عمده نور، حاصل از گسیل خود به خود است و تنها قسمت كوچكی از آن در اثر گسیل القایی به وجود می‌آید. اما در لیزر، نور تنها از طریق گسیل القایی ایجاد می‌شود. برای ساخت لیزر به سه عامل اصلی نیاز است: محیط فعال، دمش، كاواك لیزر. نیاز اول برای ساخت لیزر، حضور ماده‌ای مناسب برای ایجاد نشر القایی در آن است (محیط فعال). محیط فعال می‌تواند گاز، مایع، جامد یا نیم رسانا باشد. نخستین لیزری كه در سال 1960 میلادی توسط میمن ساخته شد، با استفاده از یك میله یاقوت( محیط فعال) باریكه‌ای از نور قرمز پررنگ ایجاد می‌كرد.

لیزرهای گازی امروزه متداولترند و در آنها گازهایی مانند آرگون یا دی اكسید كربن محیط فعال را تشكیل می‌دهند. به همین ترتیب، لیزرها از نظر نحوه دمش نیز متفاوت هستند و در لیزر یاقوت، یك منبع نوار پهن مانند لامپ درخششی به كار می‌رود و در لیزرهای گازی، القا در اثر تخلیه الكتریكی انجام می‌شود. برخی واكنش‌های شیمیایی با استفاده از یك لیزر دیگر می‌توانند انرژی ورودی لازم در برخی از انواع لیزر را فراهم كنند.

به طور خلاصه هنگامی كه مقداری از اتمها و مولكولها از طریق گسیل خود به خود، نوری منتشر می‌كنند، این فوتونها می‌توانند باعث گسیل القایی سایر مولكولهای برانگیخته شوند. اما چون یك بار عبور فوتونها از درون محیط برای كارساز بودن گسیل القایی كافی نیست، لازم است كه نور در چندین مرتبه رفت و برگشت در درون محیط فعال، در یك تشدیدگر عبور كند تا افزایش گسیل القایی در هر بار باعث افزایش شدت شود (كاواك لیزر). بدین منظور دو آینه موازی را (یكی تمام بازتابان و دیگری نیمه گذرده) در دو انتهای محیط ایجاد لیزر قرار می‌دهند تا نوری كه در راستای عمود بر این آینه نشر می‌شود، به طور كلی به دام افتد و دائماً به عقب و جلو حركت كند و بر شدت آن افزوده شود و فوتونهایی كه به طور خود به خودی در سایر راستاها گسیل شده‌اند، از محیط فعال خارج شده و دیگر در نشر القایی سهم نخواهند داشت. به این ترتیب فوتونهایی كه در نزدیكی محور اپتیكی (نوری) قرار دارند در امتداد محور بین دو آینه آمد و شد می‌كنند، به طوریكه در اندك مدتی سیلی از فوتون جاری می‌شود كه همگی كم و بیش در امتداد محور اپتیكی در حركت هستند. در نهایت فوتونهای ایجاد شده در كاواك لیزری آنقدر زیاد می‌شوند كه از آینه نیمه‌گذرنده به بیرون رانده شده و پرتو نور لیزر را تولید می‌كنند (شکل 2).

خواص نور لیزر

همدوسی

در نور حاصل از گسیل خود به خود (مثلاً در لامپ معمولی)، فوتونها در جهات مختلف منتشر می‌شوند و هر فوتون با فوتون دیگر اختلاف فاز متفاوتی دارد(نور ناهمدوس) (شکل 3-1 و 3-2).

در نور لیزر كه ناشی از گسیل القایی است، همه فوتونها همزمان و در یك جهت منتشر می‌شوند. یكی از كاربردهای همدوسی لیزر، هولوگرافی (تمام نگاری) است.

تكفامی یا تكرنگی

در حالی كه نور یك چشمه معمولی می‌تواند كلیه طول موجها را در بر داشته باشد، نور لیزر را می‌توان به گونه‌ای بهینه كرد كه تنها حاوی یك طول موج معین یا گستره كوچكی از طول موجها باشد. از این خاصیت به ویژه در جداسازی ایزوتوپها استفاده می‌شود.

جهتمندی و پهنای باریكه

نور لیزر اگر در محیط جذب نشود، می‌تواند فواصل زیادی را بدون افت شدت طی كند. نور لیزر، باریكه‌ای نازك و اساساً موازی است. زاویه واگرایی باریكه می‌تواند مقداری حدود 1 میلی رادیان باشد كه در فاصله یك كیلومتری، تنها قسمتی به عرض یك متر را روشن كند. این خاصیت لیزر، امكان نظارت بر گازهای خروجی از دودكش كارخانه‌ها و اندازه‌گیری فواصل را امكان‌پذیر می‌سازد.

شدت

لیزرها بالاترین شدت‌های شناخته شده روی زمین را ایجاد می‌كنند. درخشایی نور لیزر حتی با قدرت چند میلی وات، میلیونها بار از درخشان‌ترین چشمه‌های معمولی، مثلاً خورشید بیشتر است. شدت‌های بالای لیزر برای برشكاری كاربرد دارد.

 

انواع لیزر

تاكنون صدها نوع لیزر شناخته شده‌اند كه شامل لیزرهای حالت جامد(بلوری، شیشه‌ای)، لیزرهای گازی، لیزرهای رزینی، لیزرهای نیم رسانا، لیزرهای گاز- دینامیكی، لیزرهای الكترون آزاد و لیزرهای پرتوایكس هستند.

از مهم‌ترین انواع لیزرهایی كه در امر مرمت كاربرد دارند، لیزرهای ضربه‌ای (پالسی) هستند كه می‌توانند ضربه‌هایی با مدت اثر كمتر از 100 نانو ثانیه تولید كنند. البته انتخاب لیزر بستگی به نوع كار دارد ولی مهم‌ترین آنها، لیزر اگزایمر با طول موج nm248 یا nm 193 ، لیزر YAG: Nd با طول موج 064/1 نانومتر یا لیزر(TEA)-CO2 با طول موج 6/10 نانومتر هستند.

موارد استفاده از لیزر در مرمت

همانگونه كه قبلاً توضیح داده شد، لیزر نور تقویت شده به وسیله نشر القایی پرتوهاست. نور لیزر از امواج الكترومغناطیسی موازی با طول موج یكسان تشكیل شده كه به معنای تكفام، یعنی یك دسته نور یكرنگ است.

به این طریق می توان مجموع انرژی را بر روی یك سطح مقطع بسیار كوچك (در حد چند میلی متر) متمركز كرد. نوع برهمكنش لیزر با مواد و مصالحی كه بر روی آن كار می‌شود، به وسیله طول موج و شدت پرتو تعیین می‌شود و این دو عامل، شاخصی برای گذار یا انعكاس پرتوهای لیزر هستند. پرتو لیزر را می‌توان هم به صورت پیوسته و هم به صورت پالس‌هایی (ضربه‌هایی) با طول اثر معین تولید كرد كه نوع اخیر برای امور مرمتی بسیار مهم است. از جمله موارد استفاده لیزر در مرمت، هولوگرافی(تصویر سازی سه بعدی) برای مستند سازی آثار، تمیز كردن سطوح مختلف و آشكار كردن لایه‌های پنهان نقاشی دیواری است.

هولوگرافی(تمام نگاری)

هولوگرافی یا تصویر برداری سه بعدی، در كنار دیگر روش‌های تصویربرداری نوری مانند عكسبرداری با پرتوهای زیر قرمز، فرابنفش و نور مریی برای مستند سازی و مطالعات آسیب‌شناسی اشیاء تاریخی به كار می‌رود. امروزه دو روش هولوگرافی برای آزمایش‌های غیر مخرب جهت ثبت جزییات اشیاء وجود دارد كه عبارتند از روش هولوگرافی تصویری[2] و هولوگرافی تداخل‌سنجی[3] (شکل 4).

هولوگرافی تصویری، مانند یك عكس معمولی بر روی صفحه‌ای تخت قرار می‌گیرد، ولی وقتی تحت زاویه خاصی به آن نگاه كنیم، تصویر سه بعدی و عمق‌دار به نظر می‌رسد. هولوگرام روی فیلم‌های عكاسی خاص ثبت می‌شود. بخشی از یك پرتو لیزر كه پرتو شیء نامیده می‌شود برای تصویربرداری از شیء به آن تابانده می‌شود، و از روی شیء به صفحه‌ تصویر باز می‌تابد. بخش دیگری از پرتوهای لیزر كه پرتو مرجع نامیده می‌شود، از روی آینه نیم شفافی بازتاب پیدا می‌كند و مستقیماً بر صفحه ثبت تصویر تابیده می‌شود. صفحه، الگوی حاصل از دو پرتویی را كه با یكدیگر تداخل می‌كنند ثبت می‌كند. زمانی كه هولوگرام توسط یك پرتو لیزر مرجع روشن می‌شود، الگوی دقیق پرتو شیء بازآفرینی می‌شود. این روش برای مستند سازی اشیاء تاریخی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

از آنجا كه اشیاء تاریخی تحت تأثیر تغییرات محیطی واقع می‌شوند، هر گونه ترك آشكار یا پنهان در آنها می‌تواند موجب ایجاد تنش‌های موضعی در شیء شده و تخریب‌های جزیی یا وسیع در آن را موجب گردد. مثلاً نقاشی‌های آبرنگ روی گچ، وقتی تحت تأثیر تغییرات دوره‌ای رطوبت یا نم قرار گیرند، لایه‌های زیرین یا رویی آنها دچار تغییرات میكروسكوپی شده كه مقدمه‌ای برای تخریبهای اساسی در این نقاشیهاست. مطالعه این تغییرات نیاز به تجزیه و تحلیل و شناسایی تغییر مكانهای سطوح در محدوده‌های میكرونی دارد و برای به تصویر كشیدن شرایط یك شیء باید از روشی سریع با حساسیتی بالا استفاده كرد.

روش تداخل سنجی هولوگرافی، روشی مناسب برای بررسی این‌گونه تغییرات است. علاوه بر اندازه‌گیری تغییر مكان‌ها و تركها در نقاشیهای دیواری، این روش همچنین برای تعیین و شناسایی تركها در انواع اشیاء موزه‌ای مانند نقاشیهای روی بوم یا پانلهای چوبی، اشیاء فلزی، سفالی و نقاشیهای روی گچ كاربرد دارد. در این روش از تكنیكهای مختلفی برای بررسی تنشها و شناسایی تركهای كوچك روی كارهای بزرگ استفاده می‌شود. هدف از تداخل سنجی هولوگرافی، مقایسه ویژگیهای موجی نور ساطع شده توسط شیء مورد مطالعه در یك زمان با موج دیگری از همان شیء در زمانی دیگر (مثلاً چند ماه یا چند سال بعد) است. اگر در بین این دو مرحله زمانی، شیء دستخوش تغییراتی بر اثر نیروهای مكانیكی، تأثیرات مخرب رطوبت و یا دما قرار گرفته باشد، می‌توان با مقایسه دو هولوگرام ثبت شده به این تغییرات پی برد. از مزایای این روش، غیر مخرب بودن و حساسیت بالای آن است. از آن جا كه طول موج پرتوهای نور لیزر كه در این روش مورد استفاده قرار می‌گیرند، عمدتاً در محدوده طول موج پرتوهای نور مریی است، هرگونه تغییر یا ترك در محدوده‌های میكرونی قابل مشاهده است.

تمیز كردن سطوح به وسیله لیزر

گذشته از تصویربرداری سه بعدی و روش‌های تجزیه عنصری به وسیله لیزر، به كمك این پرتوها می‌توان لایه‌های به ضخامت چند نانومتر را از اشیاء جدا كرد. این لایه‌ها شامل لایه‌های چربی و گردو غبار و كثافت روی اشیاء یا لایه‌های خوردگی روی فلزات یا لایه‌های رنگ قدیمی هستند.

برای تمیز كردن سطوح با استفاده از لیزر، قبل از شروع كار باید سطح شیء به خوبی بررسی شود. تركیبات شیمیایی، نوع تخریب، درجه هوازدگی، و فرسایش سنگ باید دقیقاً تعیین شود. بدین منظور باید آزمایشهای كاملی از شیء به عمل آید و دلایل تغییرات یا آسیبهای موجود در آن به خوبی شناسایی شود. به طور كلی هر مرمتگری كه قصد استفاده از لیزر برای تمیز كردن سطوح و لایه‌برداری را دارد باید از ابتدا تصور صحیحی از نتایجی كه در رابطه با اهداف مرمتی با استفاده از لیزر به دست خواهد آمد، داشته باشد. مرمتگر باید به خوبی با روش‌های سنتی و جدید مرمت آشــنا باشد.

در جدا كردن لایه ها با پرتو لیزر، باید این پرتوها توسط لایه‌ها به نسبت خوبی جذب شوند. عمل جذب بستگی به تركیب لایه‌ها یعنی به مواد و مصالح به كار رفته در شیء و نیز بستگی به طول موج و شدت پرتو لیزر دارد. پس از جذب پرتو در سطح شیء، انرژی جذب شده تبدیل به گرما شده و به سرعت لایه نازكی از سطح به ضخامت چند نانومتر تبخیر می‌شود. این بخار با سرعت بسیار زیاد در جهتی كه پرتو فرود آمده، از سطح شیء دور می‌شود (شکل 5).

از آنجا كه لیزرهای مورد استفاده در مرمت، لیزرهایی هستند كه پالس‌هایی (ضربه‌هایی) با مدت زمان مؤثر تولید می‌كنند، می‌توان فر‏آیند پرتودهی و زمان رسیدن پرتو به سطح شیء و مدت زمان تأثیر آن را تنظیم كرد. از آنجا كه در لایه رویی شیء، آن بخش از انرژی لیزر كه برای جداكردن آن لایه لازم است جذب می‌شود، جریان انرژی منتقل شده و جذب شده، به دلیل آستانه تبخیر كاهش یافته و به لایه‌های زیرین صدمه‌ای وارد نخواهد آمد. گذشته از آن، چون مدت زمان تأثیر پرتوهای لیزر بسیار كمتر از ثابت زمانی هدایت گرمایی است، عمق گرمای هدایت شده در زیر لایه تبخیر شده فقط چند نانومتر (قابل مقایسه با یك ورقه بسیار نازك طلا) است. به این ترتیب، امكان ایجاد یك منطقه صدمه دیده بر اثر بالا رفتن دما، بسیار كم است.

البته در مورد جدا كردن لایه‌ها با لیزر باید به نكات دیگری نیز توجه كرد. مثلاً بخارهای ایجاد شده در محیط كار باید به وسیله هودهای قوی از محیط كار دور شوند. مسائل ایمنی در استفاده از لیزر از اهمیت زیادی برخوردارند. مرمتگران باید اطلاعات كافی در این باره داشته باشند. از دیگر مسائل مهم، انجام دادن پژوهش‌های بنیادین و نیز آزمایشهای اولیه و آسیب‌شناسی دقیق شیء مرمتی است.

در آزمایشاتی كه تاكنون انجام شده، اگرچه نتایج خوبی در رابطه با تمیز كردن سنگ، برداشتن لایه‌های كثیف از روی نقاشی‌ها و برداشتن لایه خوردگی از روی اشیاء فلزی حاصل شده، اما صدماتی نیز به برخی اشیاء وارد آمده كه لازم است به آنها توجه شود.

مثلاً آزمایش نشان داده است كه شدتهای بالا موجب خرد شدن بلورهای كوارتز می‌شود كه در بررسی‌های میكروسكوپی نیز این مسئله تأیید شده است. یا در برخی از سنگها (مانند اسمالت)، بر اثر استفاده از لیزر، تغییر رنگ کاملا مشهود است(حتی در شدتهای پایین)، كه این روند غیرقابل بازگشت است. بلورهای اسمالت پس از پرتودهی با لیزر، ساختار بلوری خود را از دست داده و ساختاری آمورف (آریخت) پیدا می‌كنند. بررسی‌های انجام شده به روش پراش پرتو ایكس نیز نشان داده است كه امكان تغییر ساختار بلوری رنگدانه‌ها بر اثر پرتو لیزر وجود دارد.

به خصوص در تمیز كردن یا آزادسازی لایه‌های پنهان نقاشی باید به تغییر رنگ رنگدانه‌ها و تأثیر پرتو لیزر بر روی بست و دیگر مصالح توجه شود. مثلاً در آزمایشی كه بر روی نمونه‌های نقاشی دیواری انجام شد، تغییر رنگ قرمز هماتیت به خاكستری در شدتهای بسیار پایین مشاهده شده است. در مورد سفید گچی، هیچگونه تغییری مشاهده نشده است. در نقاشیهای رنگ و روغن، به دلیل وجود بست روغنی كه انرژی پرتوها را با درصد بسیار بالایی جذب می‌كند، پرتوهای لیزر صدمات جدی بر روی لایه‌های رنگ اصلی ایجاد كرده‌اند. در برخی نقاشیهای آبرنگ، پرتوهای لیزر باعث تیره شدن رنگدانه‌های معدنی قرمز و زرد (شنگرف و سرنج) و كمرنگ شدن رنگدانه‌های نیل شده‌اند.

در انتها تأكید می‌شود كه استفاده موفقیت‌آمیز از لیزر، به نوع مسئله مرمتی كه پیش روست و به مواد و مصالحی كه با آن كار می‌شود بستگی دارد. از آنجا كه این فن‌آوری هنوز در حال پیشرفت و تكامل است، لازم است پژوهشهای بنیادینی درباره فر‏آیند تأثیر پرتوها و مواد و مصالح به كار رفته در اشیاء تاریخی و نیز درباره عواملی كه عمق نفوذ و فاصله شیء تا لیزر را تعیین می‌كند انجام شود.

 

 

منابع

1- سوولتو، اوراسیو، 1371،«اصول لیزر»، ترجمه اكبر حریری، مركز نشر دانشگاهی، تهران.

2- اندروز، دیوید، 1376، «لیزرها در شیمی»، ترجمه رامین رامبد، مركز نشر دانشگاهی تهران.

3- Boon, P. and V. Markov, (1995) “Examination of  Museum Objects Means of Video Hologrophy” , Studies in Coservation 40  103- 109.

4-“Ist die Lader die Methode dir Zukunft?” ,Restauro 2/96, 96-99.

5- Paoletti, D. (1995) ,“The Potentialof Portable TV Holography Examining Fresco INSITU”, Studies in conservation ,40 , 127-132.

6- Shekede, L. (1997) ,“Laser fuer die Reinigung und Freilegung von Wandmalereien” , Resrauro 3/97 , 1720177.

7- Tyrer, J, R, (1986) “Critical reviw of recent development in electronic speckle pattern interferometry” in: Holographic Non Destrutive Testing, PSPIE 60, 95-111.

8- Weidemann, G,. (1997) “Laserabtragen dunner Deckschichten”, Institutsprojekt des Fraunhofer – Institute fuer Werkstoffphysik und Schichttechnologie.

منبع: مجموعه مقالات چهارمین ‌همایش‌ حفاظت‌ و مرمت‌ ‌آثار تاریخی‌ - فر‌هنگی‌ و تزئینات‌ و‌ابسته‌ به‌ معمار‌ی(۱۰-۷ ‌اسفند ۱۳۷۸)

توجه: استفاده با ذكر منبع بلامانع است.


نگارنده: جعفر خانی | آخرین ویرایش:- | نظرات شما() 

برچسب ها: مقاله ، لیزر ، مرمت ، حفاظت ،
Buy cialis online
1397/01/3 19:50

Cheers. I enjoy it.
cialis therapie cialis coupons what is cialis cialis 10 doctissimo cialis daily dose generic female cialis no prescription generic cialis soft gels cialis coupon cialis preise schweiz cialis official site
Buy cialis online
1396/12/28 01:24

Very good content. Regards.
tadalafil cialis baratos compran uk ou trouver cialis sur le net we use it cialis online store cialis generika in deutschland kaufen non 5 mg cialis generici generic cialis at walmart we like it safe cheap cialis price cialis wal mart pharmacy acheter cialis kamagra
jocuri mario
1396/12/10 20:32
من واقعا دوست دارم که شما بچه ها تمایل به بالا
هم. از این قبیل کارها و نمایشهای هوشمندانه!
بچه های آثار فوق العاده ای را نگه دارید، من شما را متولد کرده ام
به وبلاگ من
sky charms hack
1396/12/8 16:21
سلام از کارولینای! من خسته به اشک در محل کار، بنابراین من تصمیم گرفتم سایت خود را بر روی آیفون من در طول ناهار خوری مرور کنید.
از اطلاعاتی که در اینجا ارائه می دهید لذت می برم و نمی توانم صبر کنم
یک نگاه زمانی که من به خانه می روم من شگفت زده می شوم که وبلاگ شما بر روی تلفن همراه من سریع است..
من حتی از WIFI استفاده نمی کنم، فقط 3G.. به هر حال، سایت عالی!
Tresa
1396/09/17 21:55
Hello are using Wordpress for your site platform?
I'm new to the blog world but I'm trying to get started and set up my own. Do you require any coding expertise to make your own blog?
Any help would be really appreciated!
are psychic readings real
1396/08/30 18:34
من برخی چیزهای درست درست را اینجا خوانده ام. قطعا نشانه گذاری قیمت برای بازبینی.

من تعجب می کنم که چقدر تلاش می کنید برای ایجاد این سایت بسیار جذاب و جذاب.
Katlyn
1396/02/25 01:54
Howdy! I'm at work browsing your blog from my new apple iphone!
Just wanted to say I love reading through your blog and look forward to all your posts!
Keep up the fantastic work!
Emile
1396/02/23 02:46
Hey very interesting blog!
خشایار شمس
1391/09/10 10:23
سلام لطفا راهنمایى كنید اسم وسیله لیزرى كه براى پاك كردن و برداشتن سطوح اشیاء از ان استفاده میشود چیست و از كجا میتوان آن را تهیه كرد؟
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر