تبلیغات
JARFIYA - مقاله ::تزیینات آجر تراشی در معماری::

مقاله ::تزیینات آجر تراشی در معماری::

1392/12/21  14:47

تزئینات آجر‌‌تراشی در معماری

نویسنده: 
 دكترمهدی مکی نژاد


چکیده

 

  
آجر از مصالح بومی و کارآمد در معماری ایران زمین است. از آجر هم در تزئین  و هم  در ساخت بنا استفاده شده است. آجر‌‌تراشی یکی از روش‌‌های تزئین در معماری است که با ابزار‌های ساده و نوک تیز مانند سوهان و تیشه انجام می‌شود؛ به این ‌‌ترتیب که قسمت یا بخشی از سطح و بدنه آجر برای ایجاد نقش و حجم ‌‌تراشیده می‌شود. بیش‌تر از آجر‌های  نرم با بافت متخلخل برای آجر‌‌تراشی استفاده می‌شود. در این فن می‌توان طرح و نقش‌‌هایی مختلف همچون معرق، مشبک، منبت و گره‌چینی را با آجر اجرا کرد. آجر‌های ‌‌تراش‌خورده بیش‌‌تر در نمای ساختمان استفاده می‌شود. آجر‌‌تراشی از دورة هخامنشیان در معماری ایران به کار می‌رفت و  در دورة اسلامی مخصوصاً دوره سلجوقی شکوفا شد و کاربرد تزئینی آن به اوج رسید. در دور‌‌‌ه‌های بعد گچ‌بری و کاشی‌کاریجایگزین آجرکاری در تزئینات شد اما از اواسط دوره قاجار دوباره رونق یافت و برای تزئین سردر خانه‌ها مورد استفاده قرار گرفت. این گونة تزئین تا آغاز دورة پهلوی دوم ادامه یافت و پس از آن با رواج کاربرد سیمان، آهن، آلومینیوم و مصالح جدید، استفاده از آجر کم شد و هنر آجر‌‌تراشی رو به زوال رفت. بررسی و شناخت گو‌نه‌های مختلف آجرتراشی و ارتباط آن با کاربرد و قابلیت‌های تزئینی آن می‌تواند در احیاء و رونق دوبارة آن مؤثر باشد.

 

واژگان کلیدی: آجر، آجر‌‌تراشی، قاجار، پهلوی دوم

 

مقدمه

 

یکی از قدیمی‌ترین مصالح ساختمانی که هم درسازه وساختار وهم در تزئین ساختما‌‌‌ن‌ها استفاده می‌شود آجر است.«آجرواژ‌ه‌ایبابلی است. نام خشت‌نوشته‌هایی بوده است که بر آ‌‌‌ن‌ها فرمان، منشور وجز این‌ها را می‌نوشتند»1 آجر‌هایآغازین بدون قالب بود وشکلی منظم نداشت، اما رفته‌رفته آجرها را با سایش، به صورت منظم وبعدها با قالب، به صورت یکاندازه تولید کردند. باستان‌شناسان قدمت آجر را ده‌هزار سال می‌دانند.در غرب ایران مانند«تپه حسنلو» از خشت‌های خام استفاده می‌شد و ازحدود هزارة چهارم  پیش از میلاد در فلات مرکزی ایران، منطقه‌ی«سیلک کاشان»، بقایای کور‌‌‌ه‌های آجرپزی یافت شده است.

 

به طور کلی صنعت آجرپزی در عهد معماری پیش ازهخامنشی تکامل یافت؛ تا جایی که در دورة هخامنشی پخت آجر‌هایلعاب‌دار منقوش وبرجسته بسیار معمول بود.2 بنای «زیگورات چغازنبیل» در شوش، «طاق کسری» در تیسفون، یایتخت ساسانیان، طاق‌های بزرگ «قصر فیروزآباد» فارس، بناها و«باغ‌های معلق بابل» در عراق از بنا‌های آجری قبل از دوره اسلامی است که از حیث فنی و هنریشایان توجه است. در دور‌‌‌ه‌های مختلف اندازه وشکل آجرها تغییر کرد. آجر‌های چهارگوش و مستطیل‌شکل بیش‌‌ترین کاربرد را درمعماری داشت. اندازه آجرها، هم از طول وعرض وهم پهنا وضخامت، به مرور زمان کوچک‌تر شد.  ‌‌‌‌‌‌برج‌های دوگانه «خرقان»، مقبرة«امیراسماعیل سامانی»،شاه‌کاری در آجرکاری وآجر‌‌تراشی است.همچنین گنبد خاکی وستو‌ن‌های مسجد جامع اصفهان آمیز‌ه‌ای از هنر،هندسه وفن است.3 کاروا‌‌‌ن‌سرای«رباط شرف» موزة آجر نام گرفته  وانواع ‌‌‌برج‌ها ومیل‌ها ومنار‌‌‌ه‌های مختلف مانند برج «مهمان‌دوست» در دامغان، برج «علاءالدین» درورامین، میل «رادکان» در خراسان از بنا‌های مهم آجری در دورۀ اسلامی است.در این بناها از روش‌های مختلف آجرکاری و آجر‌تراشی استفاده شده است. استحکام، سختی، رنگ، تنوع اندازه، تولیدآسان، در دسترس بودن مواد اولیه، قابلیت ‌‌تراش، رنگ‌پذیری با لعاب ورنگ‌های معدنی، کشش وکنش، عایق در برابر گرماوسرما، چیدمان راحت وهم‌خوانی با سایر مصالح همچون کاشی، سنگ وگچ  از مزایایآجر است که سبب کاربرد زیاد آن در معماری ایران است. به گفتة«سیمون آیوازیان»، نمود آجر در معماری ایرانی، نه یک ذره در مقابل کلان معماری بلکه واحدی است که در دلوبطن معماری می‌نشیند و نقشی تعیین کننده دارد. آجر در ساختمان همچون نت در موسیقی است، یا همچون کلمه است در شعر است.4

 

از آجر می‌توان در همة فضاها و اجزای معماری مانند دیوار، سقف، کف ودرون  بناها، پوشش گنبد، میل، منار و ... استفاده کرد. همان‌طور که گفتیم یکی از قابلیت‌های آجر، ‌‌تراش‌پذیری آن است. این کار سابق‌های طولانی دارد. برای اینکه آجر به شکل‌های گوناگون درآید نیازمند‌‌تراشیدن است. در نیمة دوم دورة قاجار و اوایل دورة پهلوی اول با استفاده از این فن، نمای ساختما‌‌‌ن‌ها، مخصوصاً سردرها را تزئین می‌کردند. در این مقاله به فنون اجرایی وکاربرد‌های مختلف آجر‌‌تراشی همراه با بررسی نمونه‌هایی از گذشته می‌پردازیم.

 



سابقه تاریخی

 

فن آجر‌‌تراشی پیش از دورة اسلامی نیز رواج داشت و گمان می‌رودنقش‌برجسته‌هایلعاب‌دار کاخ‌های هخامنشی در شوش وآپادانا نیز به همین روش اجرا شده باشد؛ یعنی ابتدا آجر‌های ساده وبدون نقش، در کوره پخته شده و بعد با ‌‌تراش آ‌‌‌ن‌هاهمانند نقش‌برجسته‌های سنگی، نقوش برجسته را که اغلب عبارت بود از ردیف سربازان یا حیوانات دوگانه مثل شیردا‌‌‌ل‌ها به صورت برجسته در آورده‌اند ودر پایانلعاب‌کاریکرده‌اند. آجر‌‌تراشی دوره اسلامی از دوره سلجوقی کاملاً رواج یافت و یکی از مهم‌‌ترین کاربرد‌های آن در کتیبه‌نگاری بود.برای اجرای کتیبه لازم بود آجر صیغل و‌‌تراش بخورد تا شکل حروف وکلمات در آناجرا شود (تصویر 3).

 

تصویر 3. کتیب‌های به شیوة آجر‌‌تراشی، مدرسةنظامیة خرگرد خراسان، دوره سلجوقی، موزه ایران باستان.

 

همچنین برای نرم کردن لبه‌ها، پر کردن گوشه‌ها واتصال چند سطح مختلف، یا اجرای نقوش هندسی وگیاهی لازم بود آجررا ‌‌تراش بدهند. در واقعضرورت‌های فنیهمراه با وجه هنری معماری ایجاب می‌کرد که معماران وهنرمندان برای برطرف کردن برخی مشکلات کار با ‌‌تراشیدن آجرها، کاررا سامان دهند. ‌‌تراش آجر امکان اجرای ‌‌ترکیب‌بندی‌هایمختلف به انواع طرح‌ها ونقش‌ها را برای معماران وبنایان فراهم می‌ساخت. پس از دورة سلجوقی رفته رفته با ظهور گچ وکاشی وتزئینات کاشی‌کاریدر معماری، کاربرد تزئینی آجر کم‌‌تر شد، تا اینکه این روش بار دیگر در دورۀ قاجار، به علت اهمیت یافتن فضای بیرونی به صورت متنوع وبا تفاوت‌هایی نسبت به گذشته، برای تزئین به کار گرفته شد. آجر ‌‌تراشی بیش‌‌تر در نمای ساختمان به ویژه سردرخانه‌ها با نقش‌ها و طرح‌های گیاهی وردیف قطاربندی مقرنس، مورد استفاده قرار گرفت. آجر‌‌تراشی در بیش‌‌تر شهر‌های ایران به ویژه تهران، تبریز ،شیرازودزفول که به شهر آجر معروف است بسیار رونق داشت. در دزفول افزون بر خوون چینی5 نوعی دیگر از آجرکاری وجود دارد به نام گره‌کاری یا آجرِ ‌‌تراش که بر اساس طرح‌هایی مختلف آجر را به وسیله تیشه شکل می‌دهند.6این‌گونه تزئینات تا اواخر دورة پهلوی اول ادامه داشت وبا رواج معماری مدرن، رنگ وچهرة شهرها وخانه‌هادگرگون شد ومصالحی دیگر چون سیمان، آهن وسنگ جایگزینآجر شد.به علت نبود استادان متبحر در این رشته وآشنا نبودن معماران وطراحان با این‌گونه تزئینات، همچنین سخت و وقت‌گیر بودن ‌‌تراش آجر، و نیاز به سرعت در ساخت ساختما‌‌‌ن‌های نو و از طرف دیگر گرایش به معماری غرب ودیدگاهنه چندان مناسب به معماری قاجار سبب شد تا این فن از رونق بیفتد واز آن در معماری جدید استفاده نشود.       

 

تعریف آجر‌‌تراشی

 

‌‌تراشیدن بخش یا قسمتی از آجر با ابزار‌های مختلف به هدف ایجاد طرح ونقش‌هایی هندسی و گیاهی روی بدنة آجر را آجر‌‌تراشی گویند. به شغل کسانی که با تیشه آجرها را ‌‌تراش می‌دادند، تیشه‌دارمی‌گفتند. ‌‌تراش می‌تواند روی یک یا چند آجر چهارگوش یا مستطیل‌شکل،که در کنار هم طرح وشکل ‌‌‌نهایی را می‌سازد، صورت پذیرد.  طرح‌ها ونقش‌های آجر‌‌تراشی می‌تواند با انواع مصالح دیگر نظیر کاشی، سنگ، گچ وآجر‌های مُهری وقالبی ‌‌ترکیب شود (تصویر10).

 

تصویر10.‌‌ترکیب کاشی وآجر‌‌تراش، تهران،1324ق، میدان محمدیه.

 

 آجر‌های‌‌تراش خورده را  می‌توان با رنگ‌های معدنی رنگ‌آمیزیکرد. رنگ‌های لاجوردی، اخرا (قرمز) و زرد (گل¬ماشی) بیش‌‌ترکاربرد داشت (تصویر13و14).

 

تصویر13. آجر‌‌تراش خورده، بالای سرستون،پشت قطعه با گچ پوشیده شده است.

تصویر14. بخشی ازآجر‌های‌‌تراش¬خوردة یک سرستون که با اخرا رنگ شده است.

 

 

گاه ممکن است بریدن و ‌‌تراش آجر پیش از پخت انجام شده باشد. به این نوع آجرها،آجر پیش-بُرمی¬گویند. به بیان دیگر این آجرها را به شکل واندازه دلخواه بریده وسپس حرارت می‌دادند.7 این آجرها در طراحی محدودیت‌هایی دارد و طرح‌های اجرا شده با این‌گونه آجر بیش‌‌تر شکل‌های ساده وهندسی وتکراری است،بنابراین با آجر‌‌تراشی که قابلیت وامکان حجم‌پردازی روی سطح آجر را دارد متفاوت است. 

 

ابزارها ومواد 

 

نخستین چیزی که برای آجر‌‌تراشی لازم است، آجر مرغوب وبا دوام است. آجر باید ‌‌ترد ونرم باشد یعنی بافت فشرده نداشته وجرم حجمی سبکی داشته باشد به نحوی که بتوان به راحتی روی سطح آجر خراش و ‌‌تراش ایجاد کرد. بافت متخلخل آجر سبب می‌شود در هنگام ‌‌تراش، لبه‌های آجر نپزد.  وجود ناخالصی‌ها در بدنۀ آجر به اجرای دقیق طرح آسیب ‌می‌رساند.

 

برای ‌‌تراش آجر از چند ابزار ساده مانند سوهان تخت، سوهان گرد ونیم‌گرد، تیشه وچکش، پرگار فلزی، اره، مغار فلزی نوک تیز و برخی ابزار‌های سادةدیگر استفاده می‌شود که معمولاًبر اساس نوع کار آجر‌‌تراش آ‌‌‌ن‌ها را تهیه ‌می‌کند یا می‌سازد. 

 

روش کار  

 

شیوة کار روی آجربستگی به نوع کار ونقش آن دارد. اگر در طرح از نقوش گیاهی(اسلیمی یاختایی) و نقش‌هایی که خطوط منحنی دارداستفاده شده باشد، روش کار تا حدی همانند منبت‌کاری روی چوب یا معرق کاشی است. با این روش هم می‌توان طرح را روی یک آجر پیاده کرد مانند برخی کار‌های استاد اخویان در نیشابور(تصویر  1و2)

 

تصویر 1. استاد اخوی‌یان مشغول ‌‌تراشیدن آجر. عکس از مهدی اخوی‌یان

تصویر 2. یک نمونه مرغ تجریدی اجرا شده با آجر از آثار استاد اخویان.عکس از مهدی اخویان

 

و هم می‌توان یک طرح بزرگ را روی چند آجر اجرا کرد.برای انجام اینکار، ابتدا آجرها را روی یک سطح صاف، به اندازة واقعی یک به یک در کنار هم می‌چینند، سپس طرح را با مداد یا وسیله‌ای دیگر روی بدنه آجر منتقل می‌کنند. برای اینکه قطعات جابجا نشود ونظم آ‌‌‌ن‌ها به هم نریزد،زیر یا کنار هر قطعه را شماره‌گذاری می‌کنند تا بر اساس این شماره‌ها بتوان دوباره تمام قطعات را در کنار هم گذاشت. پس ازشماره‌گذاری آجر را می‌‌‌تراشند. اگر زمینة کار گچ، کاشی و...  باشد باید ابتدا زمینه را از سطح آجر خالی می‌کنند، مانند مشبک یا معرق کاشی، تا جای خالی را با مصالح مورد نظر بپوشانند(تصویر5).

 

تصویر5. ‌‌ترکیب آجر‌‌تراش با کاشی به روش منبت ومعرق، نمای یک خانه، جنب مسجد لرزاده در تهران

 

ممکن است برای زمینة کار، از آجر‌های ساده،همچونیک بوم،استفاده کنند. اما گاه با ابزار‌هایینخستسطح منفی طرح را کنده‌کاری کرده وسپس آن را پرداخت می‌کنند. در صورتی نقوش طرح حجم داشته باشد با ابزار‌های ظریف‌تر فرورفتگی‌ها وبرآمدگی‌ها را ساخته و پرداخت می‌کنند.

 

در فضا‌هایی مانند سردر یا ورودی خانه‌ها که از انواع آجر‌های‌‌تراش خورده استفاده شده، ابتدا قسمت‌های مختلف مانند ستون، سرستون، قطاربندی بالایی و... را به طور جداگانه ‌‌تراشیده و سپس در جای خود نصب کرده‌اند (تصویر14و15).

 

تصویر14. بخشی ازآجر‌های‌‌تراش¬خوردة یک سرستون که با اخرا رنگ شده است.

تصویر15.  جزئی از یک سرستون آجری.

 

برای جلوگیری از بهم‌ریختگی قطعات، واحد‌های مختلف را با گچ به صورت یک‌پارچه به هم وصل می‌کردند تا کار نصب راحت‌‌‌تر انجام شود (تصویر 13و12).

 

تصویر12. قسمتی از تزئین آجر‌‌تراشی سردر یک خانه قاجاری، خیابان ولی¬عصر، تهران.

تصویر13. آجر‌‌تراش¬خورده، بالای سرستون،پشت قطعه با گچ پوشیده شده است.

 

شیوة اجرای نقوش هندسی  متفاوت است:از آنجا که معمولاً یک واحد یا یک مدول تکرارمی‌شود، آن واحد تکرار شونده اهمیت زیادی دارد وباید اندازه‌ها را با دقت محاسبه کرد؛ زیرا در چیدمان تکراری یک نقش هندسی در هرواحد تکرار شونده، حتی اگر اندکی خطا وجود داشته باشد، این مقدار خطا در هر تکرار دوبرابر می‌شود به طوری که مثلاً در دهمین تکرار ده برابر خطا به وجود آمده است. نقوش هندسی به صورت تخت یا حجم‌دار اجرا شده است. برای اجرای یک نقش هندسی طول وعرض کار باید اندازه‌گیری شود تا در محاسبه مشخص شود شکل مورد نظرچند بار تکرار شود. پس از این محاسبه می‌توان واحد‌های تکرارشونده را به طور جداگانه ‌‌تراش داد ودر ‌‌‌نهایت روی کار، درکنار یکدیگر قرار داد. در شکل‌های هندسی، آلات گره‌ها و گوشه وکنارة کار باید به صورت یک‌دوم یا یک‌چهارم اجرا شود در غیر اینصورت شکل گره‌ها ناقص می‌شود (تصویر4).

تصویر4. نقش گره با روش آجر‌‌تراشی، مسجد جامع هرات، دوره تیموری. در این اثر به خوبی از قابلیت
 آجر استفاده شده است؛ حجم‌های برجسته برای ایجاد نور وسایه، تضاد میان رنگ گرم آجر و سطوح
 تند هندسی با نیم¬دایر‌‌‌ه‌های فیروز‌هایبه گیرایی آن افزوده است.
 

کاربردها

 

آجر ‌‌تراش درمعماری کاربردی بسیار متنوع دارد. با توجه به قابلیت شکل‌پذیری آجر، می‌توان برای تزئین درون یا بیرون بنا از این نوع آجراستفاده کرد. اما بیش‌‌ترین کاربرد آجر‌‌تراش در نمای ساختمان است؛ برای ستو‌‌‌ن‌ها،نیم‌ستو‌‌‌ن‌ها، سرستو‌‌‌ن‌ها، سطوح مختلف روی دیوارها، سردرها، قاب‌بندی پنجره‌ها، طاقچه‌ها،پنجر‌‌‌ه‌های مشبکآجری،کتیبه‌ها، گلدا‌‌‌ن‌ها وسایر قسمت‌هایبنا به نحو مطلوبی کاربرد دارد ( تصویر8و9و6).

تصویر 6-کتیبه وپشت بغ‌‌‌ل‌های سردر ورودی یک بنا در دوره سلجوقی ، بخارا

تصویر 8. سردر یک خانة مسکونی، تهران، 1314ق، ردیف بالای سردر

تصویر9. ستو‌‌‌ن‌ها و سرستو‌‌‌ن‌های دروازة باغ ملی، اواخر دوره قاجار و اوایل دورة پهلوی.

نتیجه

 

استفاده از آجر در تزئینات معماری افزون بر زیبایی، شخصیت ایرانی نیز به بنا می‌دهد؛مشروط بر اینکه معماران از فنون اجرایی وقابلیت‌های این ماده آگاه باشند وبا امکانات جدید و الگو گرفتن از نمونه‌های ممتاز گذشته، طرح‌هایی بدیع و امروزیعرضه کنند. از شیو‌‌‌ه‌های آجر‌‌تراشی گذشته که بیش‌‌تر به نیروی انسانی وزور بازوی دست متکی بود امروز به مدد تجهیزات، دستگاه‌ها وابزار‌هایمناسبمی‌تواند به صورت بهینه استفاده شود واین رشتة هنری منسوخ شده در ساخت تزئینات معماری دوبارهرونق یابد.
 

تصویر 7 سردر یک خانة مسکونی، تهران، 1314ق، ردیف بالای سردر

تصویر11. قطع‌های آجردست¬ساز که نقش گیاهی روی آن ‌‌تراشیده شده است.

 



نگارنده: جعفر خانی | آخرین ویرایش:1392/12/21 | نظرات() 

Online cialis
1397/07/11 12:29

You definitely made the point.
compare prices cialis uk generic cialis levitra i recommend cialis generico cialis 20mg preis cf cialis 10 doctissimo cialis generique cialis kamagra levitra cialis price thailand cialis generique 5 mg discount cialis
Buy generic cialis
1397/07/9 10:22

You reported it exceptionally well!
what is cialis cialis manufacturer coupon cialis online purchasing cialis on the internet viagra cialis levitra free generic cialis tadalafil tablets cialis 5 mg effetti collateral precios cialis peru comprar cialis navarr
canada pharmacies online
1397/07/1 09:58

Terrific write ups. Regards.
canadian pharmaceuticals is trust pharmacy in canada legitimate northwest pharmacies online canadian pharmacy king online pharmacies mexico canadian rxlist discount canadian pharmacies prescriptions from canada without how safe are canadian online pharmacies online pharmacy
http://cialisvipsale.com/
1397/06/28 06:44

Amazing a lot of wonderful tips.
prezzo di cialis in bulgaria cialis tablets for sale cialis rckenschmerzen look here cialis order on line cialis 10 doctissimo cialis generico en mexico tarif cialis france side effects for cialis cialis herbs click here cialis daily uk
viagra online
1397/06/13 15:45

Amazing tons of terrific data!
viagra pills pharmacies how to buy viagra online safely where can u buy viagra online purchase viagra how to get viagra viagra buy no prescription buying viagra online australia online pharmacy usa where can u buy viagra
cialisvi.com
1397/06/12 13:20

Regards. A lot of info.

comprar cialis 10 espa241a cialis online holland discount cialis cost of cialis per pill we choice free trial of cialis low cost cialis 20mg tarif cialis france cialis coupon generic cialis soft gels generic low dose cialis
cialisvbuy.com
1397/06/11 20:55

This is nicely expressed! !
cialis 20 mg best price cialis name brand cheap order a sample of cialis cialis 20 mg cost miglior cialis generico cialis 5mg billiger cialis with 2 days delivery usa cialis online cialis for sale cialis generic tadalafil buy
http://viabiovit.com/buy-viagra-pay-with-paypal.html
1397/05/23 08:35

You have made your position pretty effectively.!
online pharmacy viagra cheap viagra online pharmacy buy viagra no prescription online where to buy viagra online uk online pharmacy get prescription for viagra buy viagra next day delivery uk buy viagra uk pharmacy pharmacy viagra online cheap generic viagra uk
fake cialis
1397/05/23 00:12

You said it very well.!
cialis 20 mg effectiveness cialis prezzo al pubblico cialis 20mg preis cf click here take cialis cialis para que sirve buy cialis online nz cialis price in bangalore cialis generico cialis 5 mg schweiz cialis alternative
Cialis generic
1397/03/7 13:35

Many thanks. I like it.
cialis rezeptfrei click now cialis from canada buy cialis cheap 10 mg venta de cialis canada cialis coupons canadian cialis click now buy cialis brand cialis 5 mg side effects for cialis cialis per paypa
Cialis pills
1397/02/20 17:45

Very good info. Kudos.
cialis 5 mg buy prezzo di cialis in bulgaria cialis pills in singapore side effects for cialis purchasing cialis on the internet are there generic cialis 5 mg cialis pharmacie en ligne non 5 mg cialis generici cialis online generic cialis pill online
Viagra generico
1397/02/5 21:28

Appreciate it! Numerous stuff.

viagra in pharmacy buy generic sildenafil online cheap viagra online buy viagra online usa where can i buy generic viagra online buy viagra online next day delivery uk cheap generic viagra online uk viagra online pharmacy levitra cheap sildenafil tablets where can i order viagra online
Cialis generic
1397/01/3 00:57

Thank you, Great information!
cialis 5 mg scheda tecnica cialis tablets for sale buy name brand cialis on line chinese cialis 50 mg cialis pills in singapore 40 mg cialis what if i take tadalafil 20 mg cialis australian price cialis cipla best buy 40 mg cialis what if i take
toy blast hack
1396/10/27 06:18
می توانید در این خصوص بیشتر به ما بگویید؟ دوست دارم
برای پیدا کردن جزئیات بیشتر.
std testing cost
1396/08/17 22:24
سلام. من وبلاگ خود را با استفاده از msn پیدا کردم. این یک است
مقاله بسیار خوب نوشته شده است. من مطمئنم که آن را نشانه گذاری می کنم
و بازگشت به خواندن بیشتر از اطلاعات مفید خود را. از پستتان ممنونم.
من قطعا باز گشتم
best psychic medium reading
1396/08/12 19:33
امروز من با بچه های من به ساحل رفتم. من یک پوسته دریا پیدا کردم و آن را به من داد
دختر 4 ساله و گفت: "اگر میتوانی به گوش بیایید، اقیانوس را میشنوید". او
پوسته را به گوش او گذاشت و فریاد زد. یک مکاشفه وجود داشت
خرچنگ داخل شده و گوشش را خم کرده. او هرگز نمیخواهد برگردد!

LoL من می دانم که این کاملا موضوع است اما مجبور شدم به کسی بگویم!
best supplement insurance plans
1396/08/10 16:57
این وبسایت توسط پسر عموی من پیشنهاد شد. من مطمئن نیستم که آیا این پست
توسط او نوشته شده است، زیرا هیچ کس دیگری چنین چیزی در مورد مشکل من نمی داند.
تو شگفت انگیز هستی با تشکر!
cheap psychic readings
1396/06/20 11:10
با تشکر از وبلاگ بسیار جالب
std clinics near me
1396/06/20 02:29
من خیلی خوشحال شدم که این وب سایت را پیدا کنم من می خواهم از شما برای زمان های مختلف تشکر کنم که فقط برای این خواندن فوق العاده است!!
من قطعا از هر کمی از آن لذت می برم و
من همچنین شما را به دنبال چیزهای جدید در سایت خود نشانه گذاری کرده ام.
confidential std test
1396/06/20 00:17
سلام به همه، این اولین بار است که من یک بازدید سریع در این بپردازم
سایت و پست واقعا حمایتی از من است
نگه داشتن پست چنین محتوا.
psychic phone reading
1396/06/19 23:44
من اطلاعات ارزشمندی را که برای مقالات خود ارائه می دهم دوست دارم.
من وبلاگ خود را نشانه گذاری می کنم و دوباره به طور مرتب آزمایش می کنم.
من تا حدودی اطمینان دارم که من در مورد چیزهای جدیدی که در اینجا وجود دارد را می گویم.

برای ادامه کار، موفق باشید.
std screening
1396/06/19 04:02
من مطمئن نیستم که شما اطلاعات خود را دریافت می کنید، اما موضوع خوب است.
من نیاز به صرف زمان بیشتری برای یادگیری بیشتر و یا درک بیشتر.

با تشکر از اطلاعات عالی من به دنبال این اطلاعات برای ماموریت من بودم.
How do you get Achilles tendonitis?
1396/06/16 03:49
I do agree with all of the ideas you've introduced
in your post. They are really convincing and can certainly work.

Nonetheless, the posts are too brief for beginners. Could you please lengthen them a bit from next
time? Thanks for the post.
Jaunita
1396/06/15 22:58
What's up, for all time i used to check website posts here
in the early hours in the break of day, since i enjoy to learn more and more.
How much does it cost to lengthen your legs?
1396/05/17 04:15
This post will help the internet users for
creating new blog or even a blog from start to end.
Foot Problems
1396/05/14 22:54
Hi colleagues, nice article and fastidious arguments commented here, I am in fact enjoying by these.
chaturbatetokenshack.online
1396/05/12 21:37
Hi it's me, I am also visiting this web site daily,
this site is in fact fastidious and the users are truly sharing
pleasant thoughts.
https://julicanseco.wordpress.com/2015/06/23/natural-treatment-for-hammer-toes
1396/04/31 03:52
wonderful submit, very informative. I wonder why the opposite experts of
this sector don't realize this. You must continue your writing.
I am sure, you've a huge readers' base already!
https://madlynvandagriff.wordpress.com/category/heel-spur/
1396/04/4 23:28
Hi my friend! I wish to say that this post is awesome, nice written and come with approximately all important infos.
I would like to see more posts like this.
https://antonettepinnock.wordpress.com/2015/06/26/how-to-help-hammertoe-pain
1396/03/2 09:03
What's Taking place i'm new to this, I stumbled
upon this I've discovered It absolutely helpful and it has helped me out loads.

I'm hoping to give a contribution & help different users like its
helped me. Great job.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30