تبلیغات
JARFIYA - مقاله *تركیب رنگ، چوب و شیشه در اُرُسی*

مقاله *تركیب رنگ، چوب و شیشه در اُرُسی*

1392/12/21  15:50

نوع مطلب :مقالات ،

تركیب رنگ، چوب و شیشه در اُرُسی

 

ترکیب رنگ و چوب و شیشه در ارسی، یادگار معماری ایرانی    
(با معرفی سعیده توتونچیان احیاگر ارسی های سنتی ایرانی)

الف: نگاهی مختصر به تاریخ پیدایی و ویژگی های درها و پنجره های ارسی
اُرُسی ها از ویژه ترین عناصر معماری ایرانی هستند. ارسی در یا پنجره ی کشویی بالارویی است که به طور عمودی بالا و پایین برده می شود و عموماً درگاه آن رو به حیاط است. بدنه ی ارسی با چوب به شیوه ی منبت کاری و مشبک (گره چینی) و نقش های متنوع هندسی و گیاهی (گره چینی و اسلیمی) ساخته می شود و سپس درون شبکه های چوبی شیشه های رنگی گذاشته می شود. ارسی ها معمولا مستطیل شکل هستند و بخش فوقانی آن ها تا زیر سقف به شکل مستطیلی یا هلالی یا ضربی که با شیشه های رنگی زینت داده شده، تکمیل می شود. این گونه در و پنجره برای تنظیم و ملایم کردن نور در خانه های آفتاب گیر مناطق گرمسیری کاربرد وسیعی داشته و بسیار مناسب بوده است. اما ساخت آن در سایر مناطق نیز کم و بیش رواج داشت و در بعضی مواقع در آن آیینه کاری نیز به کار می رفت.  

 


با آنکه گره چینی و گره سازی و کاربرد نقوش گره دار در بناهای ایرانی قدمت کهنی دارد و نمونه آثاری از این هنر حتی از دوره ی آل بویه باقی مانده است؛ اما کاربرد گره چینی با ترکیب شیشه، آن طور که در پنجره ها و درهای ارسی دیده می شود، بیشتر از زمان صفویه به این سو قابل پیگیری است.

 

درباره ی واژه ی «ارسی» و اینکه چرا پنجره های گره چینی چوبی با تلفیق شیشه های رنگی و آینه را ارسی می خوانند، به طور کلی دو نظر اصلی وجود دارد: دیدگاه اول هنر ساخت در و پنجره های ارسی را هنری وارداتی می داند و معتقد است که با توجه به تاریخچه ی احتمالی استفاده از تزیین ویترای، شیشه های رنگی و نقشبند منقوش در کشورهای اروپایی در قرون وسطی و بخصوص در کلیساهای عصر گوتیک، ایده ی ساخت ارسی محتملاً از آن سرزمین ها به ایران آمده است. در جریان تسلط دولت عثمانی بر متصرفات روم این هنر توسط گروهی از هنرمندان ارامنه به ارمنستان منتقل شد و با ترکیبی از چوب و شیشه و اتصالات گوناگون در تزئین درها و پنجره ها مورد استفاده قرار گرفت. با تشکیل حکومت صفویان و بخصوص در دوران شاه عباس صفوی گروهی از ارامنه ی شوروی به دلیل ملاحضات سیاسی به اصفهان کوچانده شدند و با احداث کلیساها و مدارس مختص خود، بخشی از هنر و فرهنگ سرزمین خود را به ایران آوردند. از جمله گره چینی با شیشه رنگی که در قالب پنجره ها و روزن ها و درها و با نام ارسی استفاده شد. از این رو و با توجه به چنین دیدگاهی گفته می شود که ارسی از واژه ی اروس به معنای روس یا منسوب به روسیه عاریه گرفته شده است.

 

دیدگاه دوم که بیشتر توسط «محمد کریم پیرنیا» نمایندگی می شود، نظر قبلی را رد می کند و این طور استدلال می کند که قدمت ساخت چنین پنجره هایی در ایران بسیار پیش تر از شکل گیری هرگونه معماری قابل توجه در روسیه است، و نمونه هایی از این هنر را در بناها و نقاشی های کهن ایرانی می توان یافت. وی بیان می کند که احتمالاً نام ارسی به دلیل شباهت آن با قند اروس باعث این اشتباه شده است. او همچنین می افزاید که «اُر» پیشوندی است به معنای بالارفتن و نظایر آن، این پیشوند مثلاً در واژه ی اردک (مرغ بالا جهنده)، ارچین (پله) و بسیاری واژه های دیگر دیده می شود. این پیشوند به معنای شبکه و نور و تماشا نیز در گویش های جنوب ایران بسیار رواج دارد. از آنجا که ارسی پنجره ی مشبکی است که به جای گشتن بر روی پاشنه ی گرد به سمت بالا می رود، از این رو یافتن ریشه های ایرانی برای این هنر محتمل تر است.

 

«آرتور اپهام پوپ» نویسنده ی کتاب «شاهکارهای هنر ایران» به سنت غربیان این پنجره های رنگی را «ویترای» می نامد و می نویسد پنجره های ویترای از حدود قرن هفدهم جزء مهمی از معماری ایران محسوب می شوند. چنانکه اشراف و حتی خانواده های متوسط در خانه های خود حداقل یک دیوار را به این هنر اختصاص می دادند. در این پنجره ها فرم های هندی، ستاره ها، چرخ ها و چندوجهی های در هم تنیده شده، قاب ایده آلی را برای شیشه های رنگی ایچاد می کنند. رنگ ها به تنهایی شاید کمی تند باشند، اما توسط این طرح های شکسته شده و زاویه دار به خوبی تقسیم شده و باهم ادغام یافته اند، به طوری که نتیجه ی کار ایده آل است. پوپ به نقل از تاورنیه ادامه می دهد معمولاً از این روش برای اتاق زنان یا اتاق هایی که ایشان استفاده می کردند بهره می بردند. بدین ترتیب ضمن اینکه از پنجره هایی به شفافی کریستال استفاده می بردند، با این روش فضایی ایجاد می کردند تا زنان کمتر دیده بشوند.

 

ارسی ها علاوه بر ایجاد فضای محرمیت در خانه، در تأمین نور طبیعی منازل نیز نقش بسزایی داشتند. معماری ایرانی و تزئینات آن همواره به گونه ای ساماندهی و طراحی می شد که امکان استفاده از حداکثر نور خورشید را برای تأمین نور ارزان و سالم در طول ساعات روز فراهم کند. مضاف بر این ها گره چینی با شیشه های رنگی و چوب (ارسی) با برپایی نوعی نظام خاص هندسی نقوش باعث ایجاد امکان موثر و ویژه ی خاصیت «اکوستیک» در معماری می شود. فرم های شش ضلعی با گوشه ها و زوایای حساب شده در گره چینی می توانند در پایین آوردن قدرت انتقال و برد صدا موثر باشند. این فرم ها (مانند آنچه در بنای چهل ستون قابل مشاهده است) با ایجاد نوعی رزونانس صوتی به ایجاد فضای اکوستیک کمک می کنند.

 

ارسی ها از اجزای اصلی معماری ایرانی در دوره ها صفویه، زندیه، قاجاریه و حتی پهلوی بودند که امروزه اثر چندانی از آن در معماری مدرن خانه های ایرانی یافت نمی شود. ارسی ها دارای کارکرد همزمان معمارانه و تزئینی بودند و معمولاً سه دری، پنج دری، هفت دری و گاهی نه دری ساخته می شدند و در ساختار اصلی خود از چهارچوب، وادار، پاخور، پاتاق و لنگه ها تشکیل می شدند. چهار چوب از چوب هایی به صورت طولی، عرضی و منحنی تشکیل یافته که سایر اجزای ارسی در میان آن قرار  می گیرد. ستون های عمودی در وسط چهارچوب، همینطور ستون های که به صورت طولی پنجره را به قسمت‌هایی مساوی تقسیم می کنند وادار نام دارند؛ پاخور یا پاشنه ارسی قسمت پایین و افقی چهارچوب است که ارتفاع آن با توجه به ارتفاع کتیبه و لنگه ها عموماً بین ١٠ تا ٥٠ سانتی متر تغییر  می کند؛ پاتاق یا کتیبه به قسمت بالایی پنجره اطلاق می‌شود که لنگه ها در داخل آن ها قرار می‌گیرند؛ بخشی از قسمت پایین ارسی دارای شیشه های رنگی بزرگ، گاهی تزئینات و به صورت متحرک است، که به آن لنگه یا درک یا چشمه می‌گویند.  

 

خانه حقیقی در تهران (ساخته شده در عصر صفوی، با تزئینات عهد زند و قاجار)، خانه اعلم در اصفهان (حدود 140 سال قبل)، خانه امام جمعه در تهران (عصر ناصرالدین شاه قاجار)، خانه آصف وزیری در سنندج (عصر قاجار) و خانه امینی ها در قزوین (عصر قاجار) تنها نمونه هایی از بناهای به جا مانده از سنت معماری ایرانی هستند که درها و پنجره های ارسی به کمال در آن ها بکار رفته است.

 

ب. سعیده توتونچیان و احیای ساخت و مرمت ارسی
«سعیده توتونچیان» متولد بهار 1347در تهران است که از سال ١٣٧٧ با هدف مرمت و احیای ارسی ها فعالیت خود را آغاز کرد. او با جمع آوری نمونه ها و طرح های عصر صفویه و قاجار و شاگردی نزد اساتید این هنر، حرفه ی ساخت ارسی ها را به روشی سنتی فرا گرفت و همزمان با مطالعه و مشاوره اساتید دانشگاه و کارشناسان سازمان میراث فرهنگی روش های علمی مرمت و احیای ارسی ها را آموخت. تأسیس کارگاه «مشیانه» با هدف ساخت، احیا و مرمت و آموزش این هنر حاصل تلاش های سعیده توتونچیان در راه حفظ و بازآفرینی این هنر سنتی ایرانی و بکارگیری آن در فرم های نو و کاربردی در معماری و طراحی داخلی بوده است. سعیده توتونچیان از سال ١٣٨٢ و با هدف گسترش ساخت و احیای ارسی ها به آموزش عملی دانشجویان مرمت و نیز کارآموزان علاقمند به این رشته پرداخته است.

 

 طی 15 ساله گذشته، کارگاه مشیانه بالغ بر ٥٠٠ قطعه ارسی اعم از گره چینی، اسلیمی و مشبک را مرمت و احیا و به مجموعه های هنری تحویل داده است. فعالیت دیگری که توسط این کارگاه انجام می شود شبیه سازی است، بدین معنی که با الگو برداری از ارسی های قدیمی و با استفاده از ابزار و لوازم جدید متناسب با نیاز امروز در و پنجره های جدید با سبک قدیم ساخته و نصب می شوند. تبدیل قطعاتی از ارسی ها به اسباب کاربردی زندگی امروز همچون قاب آینه، میز، پیشخوان، بوفه ویترین و ...از جمله دیگر فعالیت های کارگاه مشیانه است که تمامی این مراحل از طراحی تا ساخت به روش سنتی اجرا می شود. انجام پروژه های طراحی داخلی، برگزاری نمایشگاه، آموزش هنرجویان و مشاوره و راهنمایی پروژه های مرمت از دیگر فعالیت های سعیده توتونچیان برای حفظ و احیای این هنر ارزشمند در سنت معماری ایرانی است. توتونچیان می گوید تاکنون بیش از بیش از 500 قطعه از آثار ارسی از زیباترین گوشواره ها، تا ارسی های سه دری و پنج دری با ارتفاع 3 متر، تا گره چینی های کبریتی که هر خشت آن کمتر از 8 سانت بوده را مرمت کرده است، اما همچنان با دیدن هر اثر جدید هیجان زده می شود و با اتمام مرمت هر قطعه شاد. او معتقد است برای حفظ این دیرینه های هنر تنها مرمت کافی نیست، بلکه باید ارسی ها را دوباره به زندگی و خانه ها آورد و با تبدیل شان به اشیاء کاربردی یا الهام از آن ها در طراحی داخلی از زیبایی شان در معماری معاصر بهره برد.

تصاویر:
1.    ارسی در خانه حبیب آبادی  اصفهان، عصر قاجار

 

 

2.    ارسی در ارگ کریم خان شیراز، عصر زندیه

 

3.    مسجد نصیرالملک در شیراز، عصر قاجار

4.    نمونه  هایی از آثار ارسی مرمت شده در کارگاه مشیانه

 

5.    ساخت اشیاء کاربردی با الهام از ارسی های سنتی در کارگاه مشیانه


نگارنده: جعفر خانی | آخرین ویرایش:1392/12/21 | نظرات() 

What causes burning pain in Achilles tendon?
1396/05/16 04:54
Wonderful post! We will be linking to this great post on our site.
Keep up the great writing.
How do you get a growth spurt?
1396/05/14 06:25
Link exchange is nothing else except it is just placing
the other person's web site link on your page at suitable place and
other person will also do similar for you.
Seth
1396/05/9 22:05
It's not my first time to visit this web page, i am visiting this
web site dailly and get pleasant data from here all the time.
foot pain burning
1396/04/17 08:18
Loving the information on this web site, you have done outstanding job on the blog posts.
foot pain side
1396/04/6 22:23
Hello my family member! I want to say that this article
is awesome, great written and include approximately all important infos.
I'd like to see more posts like this.
foot pain and swelling
1396/04/6 10:21
Loving the information on this internet site, you have done great job
on the posts.
cindapriess.hatenablog.com
1396/02/28 13:19
Hey there just wanted to give you a quick heads up and let you know a few of the pictures
aren't loading properly. I'm not sure why but I think its a linking issue.
I've tried it in two different internet browsers and both show the same results.
Gabrielle
1396/02/25 13:37
Thanks for the good writeup. It actually used to be a entertainment account it.
Look complicated to more added agreeable from you! By the way,
how could we communicate?
manicure
1396/01/23 06:26
Hi there I am so happy I found your site, I really found you by accident, while I was researching on Bing for
something else, Anyhow I am here now and would just like to say thanks for a tremendous
post and a all round exciting blog (I also love the theme/design), I
don’t have time to read through it all at the minute but I have saved it and also added your RSS feeds,
so when I have time I will be back to read more, Please do keep up
the superb b.
manicure
1396/01/21 18:24
After checking out a few of the articles on your site, I really
like your way of blogging. I bookmarked it to my bookmark website list and will
be checking back in the near future. Please visit my web site as well and let me know what you think.
manicure
1396/01/15 09:49
bookmarked!!, I love your web site!
ساخت آسان وسایل چوبی خانه
1394/02/17 15:04
دانلود کتاب ساخت آسان وسایل چوبی خانه
http://booktolearn.com/?p=5904
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر